Van erbij horen naar gevangen zitten: de verborgen dynamiek van een sekte.
Een documentaire die blijft hangen
Om 00:00 klap ik mijn laptop dicht en we zijn in eerste instantie even stil. Nog behoorlijk onder de indruk van wat we zojuist gezien en gehoord hadden. Nee, geen spannende film of arthouse drama. Maar keiharde realiteit: de documentaire van Israel van Dorsten Het klinkt als een sekte.
Israel spreekt - als ervaringsdeskundige - met lotgenoten die ook uit een sekte zijn gestapt.
De verhalen kruipen onder onze huid. Hoe kan het gebeuren dat je in een sekte terecht komt? Dat je dat niet meteen in de gaten hebt en het zoveel moeite kost om eruit te stappen? De termen hersenspoelen, manipulatie, buitensluiten, vernedering en angst kwamen in de vele gesprekken terug. Of het nu om een spirituele of christelijke sekte ging, de patronen en ervaringen waren merendeels hetzelfde.
Zelfs de dagen na het zien van deze documentaire blijven we over onze indrukken en gevoelens uitwisselen. Het roept machteloosheid en een unheimisch gevoel op. Ook de eenzaamheid waarover sommige ex-sekteleden deelden, bleef hangen. Er valt heel veel meer over te zeggen. De dynamieken zijn zo gelaagd, dat een artikel van 1000 woorden daar geen recht aan doet. Daarom richt ik me in dit schrijven op het mogelijk onderliggende trauma dat deze dynamieken versterken.
Hoe groei je op in een werkelijkheid die geen keuze lijkt
Wat me opvalt is dat een groot deel van de mensen dat geïnterviewd wordt, al vanaf babytijd in de sekte zit vanwege hun ouders. Opgegroeid met de normen en waarden van de sekte.
Rebelse jongeren of ‘moeilijke’ kinderen werden door de sekteleider de kiem in gesmoord, door een bepaalde vorm van kind-verstoting. De ouders kregen instructie hoe ze met hun kind om moesten gaan: hun kind negeren, hardhandige sancties of buitensluiten. Kortom vanaf hun geboorte is het niet tot nauwelijks mogelijk om een eigen identiteit te ontwikkelen, maar een identiteit die geheel past in de sekte.
In alle gesprekken komt naar voren dat de sekteleider de voorwaarden creëert waar je aan moet voldoen. Hij/zij zegt te weten wat goed voor je is, met wie je wel of niet om kan gaan, welke keuzes je moet maken. Je geeft je identiteit, sociale relaties en je autonomie op. De gemeenschap is gesloten.
En als je dit zo leest, dan denkt je gezonde verstand hopelijk: wegwezen!
De aantrekkingskracht van erbij horen
Het lijkt me dat je niet bewust kiest om in een sekte terecht te komen. Maar eerder dat er een onbewust verlangen is waar binnen de gemeenschap ogenschijnlijk gehoor aan gegeven wordt.
Denk aan het love bombing wat in de eerste periode plaatsvindt en een gevoel van welkom en gezien zijn geeft.
Je verlangen naar liefde, heling of transformatie kan ervoor zorgen dat je de antwoorden buiten jezelf zoekt. Iets waar de sekteleider met geclaimde, speciale gaven op inspeelt.
Wanneer verbondenheid binding wordt
Al snel raak je verbonden – of moet ik zeggen gebonden - met de groep. Je hoort erbij. Je krijgt een plek of een rol die de binding nog meer verstevigt. De angst om je plek in de groep kwijt te raken, niet meer welkom te zijn, niet meer gezien te worden, buitengesloten te worden is een volgende onbedoelde drijfveer om steeds meer je autonomie en identiteit op te geven. Te doen wat hoort en wat moet om erbij te blijven.
De dader-slachtoffer dynamiek binnen een sekte
Dan komt de dader-slachtoffer dynamiek steeds meer naar voren. Een dynamiek die zich voedt door terugkerende patronen.
Waar het sektelid bij de groep wil blijven horen, wil de sekteleider zijn positie sterk houden. Er is daarom nul ruimte voor tegenspraak. Charisma, geclaimde speciale gaven, dwang, uitbuiting, geweld, misbruik, indoctrinatie en het afkappen van contact met de buitenwereld zijn middelen om de positie van de sekteleider te bewaken.
Overlevingsstrategieën
Om als sektelid dit alles het hoofd te bieden zijn dit mogelijke overlevingsstrategieën:
Je ontkent je je slachtofferschap.
Je onderdrukt je gevoelens van terugvechten of wegrennen.
Je wordt onderdanig.
Je ziet de sekteleider niet als dader en neemt hem zelfs in bescherming
En om als sekteleider die positie te behouden heeft hij/zij:
Zich niet te realiseren welke schade hij/zij toebrengt
Daden en feiten te ontkennen
Niet schuldig voelen maar rechtvaardig voelen
Een ideologie claimen die de daden rechtvaardigt als een hoger goed
En dat is ook wat in de documentaire van Israel van Dorsten zichtbaar werd. Er was geen een sekteleider bereid om openlijk in gesprek te gaan en ontkende de aantijgingen.
De moeilijkste stap: vertrekken
Dader-slachtoffer dynamiek is een vicieuze cirkel die meer mensen naar binnen zuigt. Uit de sekte stappen is, zo vertellen de geïnterviewden, is de aller moeilijkste maar meest gezonde keuze om uit deze vicieuze cirkel te stappen. Pas nadat ze eruit waren gestapt, konden ze erkennen wat voor pijn en leed ze hebben meegemaakt.
De onderliggende vraag: hoe stevig zijn onze innerlijke bouwstenen?
De thema’s die voor ieder mens relevant zijn in het leven zijn een gezonde identiteitsontwikkeling, gezonde symbiose en werkelijke autonomie. In een sekte wordt op extreem dwingende en manipulatieve wijze misbruik gemaakt van deze essentiële bouwstenen van ieder mens.
En de een is daar gevoelig voor en de ander in mindere mate of helemaal niet. En dat kan wellicht te maken hebben met hoe stevig zijn je bouwstenen van identiteit, gezonde symbiose en werkelijke autonomie.
Wat is je trauma biografie (die invloed heeft op je bouwstenen) vanaf je conceptie?
Ben je gewenst? Ben je geliefd? Ben je beschermd? Leef je je eigen leven of vervul je de verwachtingen van een ander? Weet je wat van jou is en wat van de ander? Hoe goed ben je in het stellen van grenzen naar anderen?
Wat onder mijn huid kroop
Misschien ligt de echte vraag niet alleen bij sektes, maar bij ons allemaal: hoe stevig sta je in je eigen gezonde identiteit wanneer de behoefte om ergens bij te horen groter wordt dan onze innerlijke stem?
Helemaal in deze tijden van onrust, oorlog en polarisatie in de maatschappij vraagt het om stevige wortels in authentieke identiteit, gezonde verbinding en autonomie. Hoe groter de kans dat je nee zegt tegen wat niet kan en hoe kleiner de kans dat iemand anders ons vertelt wie we moeten zijn.
Wat helpt jou om trouw te blijven aan je eigen grenzen binnen een groep? Laat het me weten, ik reageer altijd.
